Anthropic vừa có thắng lợi pháp lý lớn trong cuộc chiến kéo dài nhiều tháng với chính quyền Trump. Hôm 28/08, thẩm phán Rita F. Lin (tòa án quận phía Bắc California) kết luận việc Bộ Quốc phòng Mỹ đưa Anthropic vào danh sách đen hồi đầu năm là vi hiến, vi phạm quyền tự do ngôn luận theo Tu chính án thứ nhất.

Vụ việc bắt đầu từ mùa đông năm ngoái. Khi Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth đàm phán lại toàn bộ hợp đồng quân sự với các phòng lab AI, ông yêu cầu mở rộng quyền để Lầu Năm Góc dùng AI vào “mọi mục đích hợp pháp”. Hầu hết các công ty lớn, gồm OpenAI, Google và Microsoft, đều ký điều khoản mới. Riêng Anthropic giữ lập trường, đặt ra hai giới hạn: không cho phép AI của mình phục vụ giám sát hàng loạt người Mỹ và không cho phép vũ khí tự động sát thương, tức loại hệ thống có thể tiêu diệt mục tiêu mà không cần con người kiểm soát.

Sự từ chối này khởi đầu một chuỗi căng thẳng leo thang. Trong vòng chưa đầy 24 giờ trước tối hậu thư cuối cùng, CEO Dario Amodei ra tuyên bố khẳng định công ty không đổi lập trường. Ông viết rằng Anthropic “chưa bao giờ phản đối các chiến dịch quân sự cụ thể hay tìm cách hạn chế việc sử dụng công nghệ một cách tùy tiện”, nhưng trong “một số trường hợp hẹp, chúng tôi tin AI có thể làm suy yếu, thay vì bảo vệ, các giá trị dân chủ”.

Ngay sau đó, Bộ Quốc phòng chính thức gán cho Anthropic danh hiệu “rủi ro chuỗi cung ứng”, một phân loại vốn dành cho các mối đe dọa an ninh quốc gia, rồi thay thế vị thế của công ty bằng hợp đồng với bảy phòng lab AI khác gồm Google, Microsoft, OpenAI và SpaceX.

Anthropic đáp trả bằng vụ kiện nộp lên tòa án California hồi tháng 3, cáo buộc chính quyền trả đũa phi pháp vì lập trường “red lines” (những giới hạn công ty không chấp nhận vượt qua) của mình. Thẩm phán Lin đứng về phía Anthropic ngay từ giai đoạn đầu: bà ra lệnh tạm khôi phục hoạt động của Anthropic với chính phủ, đồng thời viết rằng hồ sơ của Bộ Quốc phòng cho thấy cơ quan này gán nhãn rủi ro chuỗi cung ứng vì thái độ “thù địch qua báo chí” của Anthropic. “Trừng phạt Anthropic vì đưa chính sách hợp đồng của chính phủ ra ánh sáng là hành vi trả đũa vi hiến kinh điển”, bà nhấn mạnh.

Phán quyết cuối cùng hôm 28/08 giữ nguyên lập luận đó. Thẩm phán Lin viết: “Việc viện dẫn an ninh quốc gia một cách trống rỗng không phải là tấm séc trắng để trừng phạt và trả đũa những người chỉ trích chính phủ”. Bà cũng gọi quyết định của Bộ trưởng Hegseth là “độc đoán và thất thường”, đồng thời nói rõ: dù Bộ Quốc phòng có toàn quyền chọn nhà cung cấp AI họ muốn, các biện pháp trừng phạt rộng rãi nhắm vào Anthropic vẫn là “bất hợp pháp và không có căn cứ”.

Đại diện Anthropic phản hồi ngay trong ngày: “Chúng tôi hoan nghênh phán quyết của tòa rằng việc gán nhãn rủi ro chuỗi cung ứng này là bất hợp pháp. Chúng tôi vẫn tập trung hợp tác hiệu quả với chính phủ để khai thác AI cho an ninh quốc gia”.

Về mặt pháp lý, đây là lần đầu tiên một công ty AI thắng kiện chính quyền Trump liên quan đến quyền tự do ngôn luận trong lĩnh vực quân sự. Phán quyết đặt một tiền lệ rõ ràng: việc dùng nhãn an ninh quốc gia để trừng phạt lập trường chính sách của doanh nghiệp sẽ bị tòa bác bỏ.

Nhưng câu chuyện chưa kết thúc. Bộ Quốc phòng vẫn còn quyền kháng cáo, và cuộc đàm phán giữa chính phủ với các phòng lab AI về việc dùng AI trong quân sự vẫn là bài toán mở. Điều đáng theo dõi tiếp là liệu các công ty khác, trong bối cảnh áp lực tương tự, có dám giữ những giới hạn đạo đức của mình khi tòa án đã cho thấy chúng có thể được bảo vệ.