Hôm 21/09, OpenAI công bố bài viết “Building standards for the next phase of AI”, kêu gọi Mỹ dẫn đầu nỗ lực cùng các quốc gia khác xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật toàn cầu cho trí tuệ nhân tạo giai đoạn đầu tàu (frontier AI), bao gồm cả kỹ thuật tự cải tiến đệ quy (recursive self-improvement, gọi tắt RSI). Đây là đề xuất chính sách mới nhất trong chuỗi phản hồi của các hãng AI lớn trước làn sóng lo ngại về an toàn suốt hai tuần qua.

Hai trụ cột của đề xuất

Trụ cột đầu tiên là cơ chế để tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế bổ sung cho nhau. OpenAI đề xuất tận dụng mạng lưới các viện an toàn AI đã có tại Australia, Canada, Đức, Pháp, Kenya, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Ấn Độ và Anh, kết nối qua Trung tâm Tiêu chuẩn và Đổi mới AI của Mỹ (CAISI). Hai trọng tâm được nêu rõ: các mô hình AI frontier và nhà phát triển được đo bằng benchmark năng lực, cùng quản lý lợi ích và rủi ro cho nghiên cứu AI tự động, bao gồm RSI.

OpenAI nhấn mạnh các tiêu chuẩn này sẽ không phải giấy phép và cũng không phải yêu cầu kiểm duyệt bắt buộc trước khi phát hành. Mỗi chính phủ tự quyết định có đưa chúng vào pháp luật của mình hay không. Tiêu chuẩn cũng phải được thiết kế công khai, không thiên vị công ty, quốc gia hay mô hình kinh doanh nào, nhất là không làm khó các nhà phát triển trọng số mở hay người chơi mới. OpenAI lấy ví dụ từ hàng không và ổn định tài chính, nơi các quốc gia từng xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật chung và kênh hợp tác đáng tin mà không nhường lại quyền lực quốc gia.

Trụ cột thứ hai là chuẩn đo lường và giao thức báo cáo sự cố dùng chung. Cụ thể hơn, OpenAI muốn có tiêu chuẩn cho việc đánh giá tiến độ liên quan đến RSI và mức độ tự động hóa nghiên cứu trong một công ty AI, cho giám sát của con người đối với nghiên cứu tự động (quy trình nào phải kích hoạt kiểm tra ngay lập tức) và cho phân loại, theo dõi, báo cáo sự cố về alignment theo cùng một thang nghiêm trọng. Hai đóng góp ban đầu OpenAI nêu ra là báo cáo về gia tốc nghiên cứu và khung báo cáo lệch chuẩn mô hình mà hãng này đã công bố trước đó.

Lập trường về RSI: Chưa nên tự động hóa hoàn toàn

Phần đáng chú ý nhất bài viết là tuyên bố trực diện của OpenAI về RSI: “RSI tự chủ hoàn toàn chưa diễn ra ngày nay và chúng ta không nên theo đuổi nó trừ khi và cho đến khi nó có thể được thực hiện một cách an toàn.” OpenAI mô tả mặt trái của kỹ thuật này: làm thiếu thận trọng, RSI có thể khiến con người mất quyền kiểm soát thực tế với sự phát triển AI, không thể giám sát các quy trình nghiên cứu mà chính họ không còn hiểu nữa.

OpenAI cũng dẫn sự cố tại Hugging Face mà hãng tự công bố trước đó như một “lời preview” cho các rủi ro có thể trở nên nghiêm trọng hơn nhiều nếu thiếu biện pháp bảo vệ và alignment vững chắc, dù sự cố đó không trực tiếp do RSI gây ra.

Tiêu chuẩn tự đặt ra: Phản hồi chính sách hay nỗ lực định hình luật?

Trong vấn đề này, việc phân định rõ hai khía cạnh là vô cùng cần thiết:

  • Khía cạnh thực tế: Những gì OpenAI đưa ra mới chỉ dừng lại ở mức đề xuất chính sách và hiện chưa hề có bất kỳ văn bản pháp lý nào được ban hành. Thậm chí khi các tiêu chuẩn này được chính thức thông qua, chúng vẫn chỉ đóng vai trò là các quy chuẩn kỹ thuật tự nguyện.
  • Khía cạnh góc nhìn: Trước những phản ứng từ giới nghiên cứu an toàn và cộng đồng toán học, động thái chủ động đề xuất “tiêu chuẩn chung” của OpenAI được xem là phương án xoa dịu dư luận, đồng thời giúp họ chiếm lợi thế trong việc xây dựng cuộc chơi sớm hơn. Dù vậy, đây hoàn toàn là nhận định mang tính chủ quan của tác giả chứ chưa phải thực tế đã diễn ra.

Bên cạnh đó, đề xuất để nước Mỹ giữ vai trò tiên phong phản ánh rõ động cơ địa chính trị. Theo OpenAI, nhờ nắm giữ vị thế mạng lưới chiến lược cùng năng lực kỹ thuật hàng đầu, sự chủ động của Mỹ ở thời điểm hiện tại sẽ quyết định việc quốc gia này đứng ra định hình khung quản lý toàn cầu hay phải đối mặt với một hệ thống bị phân mảnh. Ngoài ra, tổ chức này cũng đánh giá cao tiến trình đối thoại Mỹ - Trung trong mảng AI và coi các cuộc họp sắp tới là cơ hội đầy triển vọng.

Vấn đề trọng tâm cần tiếp tục quan sát là cả OpenAI lẫn Anthropic đều đang tự đơn phương đưa ra các “tiêu chuẩn an toàn” mà chưa có bất kỳ đơn vị độc lập nào kiểm chứng. Câu hỏi đặt ra là khung quy tắc của bên nào sẽ được thể chế hóa thành luật trước, và tổ chức nào sẽ đủ thẩm quyền để đánh giá mức độ tuân thủ của các công ty này?