Ba cơ quan an ninh Mỹ cùng lên tiếng

Vào ngày 08/09, FBI, NSA và CISA (Cơ quan An ninh mạng và An toàn Cơ sở Hạ tầng) đồng loạt phát hành cảnh báo an ninh mạng chung, cáo buộc hàng loạt công ty AI lớn của Trung Quốc đang thực hiện các chiến dịch chưng cất (distillation) quy mô công nghiệp nhắm vào các model frontier của Mỹ.

Dù chưng cất là phương pháp nghiên cứu phổ biến và hợp pháp giúp mô hình nhỏ tiếp thu năng lực từ mô hình lớn qua dữ liệu đầu ra, giới chức Mỹ nhận định các doanh nghiệp Trung Quốc đã lạm dụng kỹ thuật này vượt mức cho phép, biến nó thành nhân tố nền tảng trong chiến lược phát triển mô hình của họ.

DeepSeek và Alibaba bị gọi tên

Cảnh báo nêu đích danh DeepSeek và Alibaba Group là hai trong số các công ty đã thực hiện “chiến dịch chưng cất khối lượng lớn” nhắm vào các công ty AI Mỹ. Theo cáo trạng, các công ty Trung Quốc sử dụng thị trường xám gồm các proxy được gọi là ‘trạm trung chuyển’ (transfer stations) để vượt qua các hạn chế về địa lý, biện pháp bảo vệ và điều khoản sử dụng của các công ty AI Mỹ.

Để củng cố bằng chứng, Anthropic – công ty sở hữu mô hình Claude – đã phát hành một bài đăng trên blog cho biết họ phát hiện và ngăn chặn thành công một “chiến dịch chưng cất quy mô công nghiệp”. Theo đó, ba phòng thí nghiệm AI tại Trung Quốc đã sử dụng khoảng 24.000 tài khoản giả mạo để thực hiện hơn 16 triệu lượt tương tác với Claude.

Con số 16 triệu request và 24.000 tài khoản giả mạo cho thấy quy mô và sự tổ chức của hoạt động này không giống nghiên cứu đơn lẻ. Nó đòi hỏi hạ tầng đáng kể để quản lý hàng chục nghìn tài khoản, phân phối request, và xử lý output ở quy mô công nghiệp.

Phản ứng từ cả hai phía

Trước tình hình này, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent đã đăng cảnh báo trên mạng xã hội X, nhấn mạnh rằng biện pháp trừng phạt cũng như việc đưa các doanh nghiệp liên quan vào danh sách cấm (Entity List) hoàn toàn có thể được xem xét. Điều này sẽ xảy ra nếu những công ty Trung Quốc tiếp diễn các “chiến dịch chưng cất âm thầm với quy mô công nghiệp, vượt xa ranh giới của việc xâm phạm sở hữu trí tuệ”.

Đáp lại, Đại sứ quán Trung Quốc tại Washington đã lên tiếng bác bỏ hoàn toàn các cáo buộc, chỉ trích đây là hành vi “cố tình công kích đà tăng trưởng và thành tựu của Trung Quốc trong lĩnh vực AI”. Ngay sau đó, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ninh khẳng định tiến trình phát triển AI của quốc gia này minh chứng cho tinh thần “tự chủ, tự cường khoa học công nghệ ở tầm cao mới”, đồng thời kêu gọi phía Mỹ “chấm dứt việc đưa ra các phản ánh vô căn cứ và bôi nhọ Trung Quốc”.

Bối cảnh rộng hơn: cuộc đua AI Mỹ-Trung

Lời cáo buộc trên diễn ra trong bối cảnh Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết AI sẽ là một chủ đề trọng tâm trong cuộc thảo luận với Chủ tịch Tập Cận Bình tại Washington vào cuối tháng 9. Điều này minh chứng rằng các tranh cãi liên quan đến Trung Quốc trong lĩnh vực AI đã vượt ra ngoài khía cạnh kỹ thuật thuần túy để trở thành công cụ đàm phán địa chính trị.

Đồng thời, báo cáo từ Google Threat Intelligence Group cũng chỉ ra các mối đe dọa gia tăng hướng vào tài sản AI, cụ thể là nguồn mã nguồn (source code) và trọng số mô hình (model weights). Nhận định này cho thấy cuộc xung đột không chỉ xoay quanh kỹ thuật chưng cất (distillation) mà đã lan rộng ra toàn bộ chuỗi giá trị AI, từ quyền sở hữu trí tuệ đến cơ sở hạ tầng đám mây.

Trong khi đó, các mô hình open-weight do Trung Quốc phát triển, tiêu biểu là DeepSeek, đang thu hút sự chú ý nhờ chi phí vận hành thấp, khả năng hoạt động ngoại tuyến và tính linh hoạt trong tùy biến. Cục diện này tạo nên một thực trạng hai mặt: một mặt, mô hình open-weight thúc đẩy cộng đồng nghiên cứu quốc tế dễ dàng tiếp cận và xây dựng giải pháp AI riêng; mặt khác, nếu các mô hình này hình thành từ việc trích xuất dữ liệu từ các mô hình độc quyền của Mỹ, vấn đề bản quyền sở hữu trí tuệ vẫn là một dấu hỏi lớn chưa có lời giải.

Đáng chú ý, bản chất kỹ thuật cơ bản giữa chưng cất hợp pháp và không hợp pháp là hoàn toàn tương đồng. Yếu tố phân định ranh giới phụ thuộc vào mục đích sử dụng, quy mô thực hiện cùng phương thức thu thập dữ liệu đầu vào. Việc một tổ chức khởi tạo tới 16 triệu yêu cầu thông qua 24.000 tài khoản giả nhằm phục vụ phát triển mô hình thương mại đã vượt xa bản chất của các nghiên cứu thông thường.

Căng thẳng này nhiều khả năng sẽ định hình lại chiến lược thiết kế cơ chế giới hạn API, hệ thống phòng chống lạm dụng của các tập đoàn công nghệ toàn cầu, đồng thời tác động trực tiếp đến chính sách quản lý AI xuyên biên giới của chính phủ các nước.